Erzurum'un Taş Baba Heykeli: Tarihin İzleriyle Dolu Bir Kültürel Miras

Erzurum'un Şenkaya ilçesinde altı yıl önce gün yüzüne çıkarılan ve halk arasında "Erzurum Steli" olarak bilinen Taş Baba heykeli, Anadolu'daki göçebe bozkır kültürünün en önemli sembollerinden biri olarak öne çıkıyor. 1.26 metre yüksekliğindeki bu etkileyici eser, uluslararası literatürde "Türk Taş Heykelleri" grubuna dahil ediliyor ve köklü tarihiyle geçmişe ışık tutuyor.

Erzurum Müzesi'nde sergilenen 2500 yıllık Taş Baba, Kültür Yolu Festivali çerçevesinde büyük ilgiyle karşılanıyor. Türk mezar gömme geleneklerinin önemli bir örneği olan bu heykel, Şenkaya'nın Ormanlı mahallesinde bulunan cepheden işlenmiş erkek figürü ile dikkatleri üzerine çekiyor. Yerel bir taş ustası tarafından yapıldığı düşünülen heykelin belinde, dört yatay kuşaklı kalın bir kemer bulunuyor. Sağ elinde bir kadeh tutan figürün sol eli ise karnı üzerinde yer alıyor. Heykelin alt kısmında ise işlenmemiş bir alan gözleniyor.

2020 yılında Aytaç Alver isimli bir çiftçi, hayvanlarını otlatırken üzerinde motifler bulunan bu tarihi taşın farkına vardı. Hemen durumu Müze Müdürlüğü’ne bildirerek eserin koruma altına alınmasını sağladı. Yapılan incelemeler neticesinde, eserin Kıpçaklar dönemine ait olduğu belirlendi ve bugün müzenin en gözde parçalarından biri haline geldi. Her gün yüzlerce tarih meraklısını ağırlayan bu eser, özellikle çocukların ilgisini çekiyor ve Türkiye’deki tek örnek olma özelliği taşıyor.

Sağ elinde kap veya kadeh tutan erkek figürlü Taş Baba stellerinin tarihteki en eski örnekleri MÖ 6-5. yüzyıllarda İskitler tarafından yapılmış. Sonraki dönemlerde Orta Asya’nın Türk soylu halkları tarafından benimsenen bu gelenek, özellikle Göktürk Dönemi’nden başlayarak 11-13. yüzyıllara kadar sürmüştür. Genel görünümüyle Göktürk dönemi mezar taşlarını andıran Taş Baba'nın uzmanlarca çok daha erken bir döneme ait olduğu belirtiliyor.

Eski Anadolu ve Mezopotamya kültürüne yabancı olan bu steller, göçebe bozkır kültürünün en belirgin temsilcilerindendir. Tarihte, bu tür taşlar genellikle toplumun üst sınıfına mensup bireylerin mezarlarının yanına dikiliyordu. M.Ö 2. binyıldan itibaren Ukrayna, Güney Rusya, Kırım, Güney Sibirya, Orta Asya, Kuzeybatı İran, Azerbaycan ve Moğolistan gibi geniş bir coğrafyada görülen bu gelenek, Batı'da da Alpler üzerinden İber Yarımadası'na kadar uzanıyordu. Erzurum'da sergilenen bu eşsiz eser, Anadolu'daki bozkır kültürünün önemli duraklarından biri olarak tarihe yön vermeye devam ediyor.